Home / / Scheuer-orgel waardevol monument in eeuwenoude kerk

Scheuer-orgel waardevol monument in eeuwenoude kerk

Het orgel zorgt al 200 jaar lang voor muziek in de Hervormde kerk in Ommen

OMMEN – Het is dit jaar 200 jaar geleden dat de orgelbouwer Johann Christoff Scheuer in de Hervormde kerk in Ommen het huidige orgel plaatste voor de begeleiding van de samenzang. Het orgel is dan ook beter bekend als ‘Scheuer-orgel’. Het orgel is in de loop van de jaren diverse malen uitgebreid en gemoderniseerd en is nog steeds een waardevol monument in een prachtige eeuwenoude kerk.

In 1821 kreeg de in Coevorden wonende Duitse orgelbouwer Scheuer opdracht om in de veel oudere kerk op het Kerkplein een orgel te bouwen. Johann Christoff Scheuer (1776-1854) was één van de bekendste orgelbouwers in die tijd. De kerk had eerder wel een orgel, maar die was in verval geraakt en is daarom in 1719 opgeruimd en verkocht. Meer dan een eeuw heeft de kerk het toen dus zonder orgel moeten doen.

Veelbewogen geschiedenis

Het Scheuer-orgel heeft een veelbewogen geschiedenis. Het had eerst één klavier en geen zelfstandige pedaal. In de loop van de jaren onderging het orgel diverse restauraties en uitbreidingen. In 1850 werd het orgel schoongemaakt door de broers Jan Eise Scheuer en Georg Ernst August Scheuer. In 1856 werd de orgelkast afgebroken om het dak in de kerk te verlagen. Een jaar later, augustus 1857 werd het orgel herbouwd door dezelfde gebroeders Scheuer uit Zwolle.
Een brand in de toren als gevolg van blikseminslag in 1871 heeft flinke schade aangericht, waardoor ook een aantal orgelpijpen gesmolten zijn. In 1874 is het orgel gerepareerd door de Zuthpense orgelmaker Poestkooke en in 1907 werd het orgel door de firma Dekker uit Goes gemoderniseerd. In 1923 opnieuw. Het was voorheen versierd met twee in gips uitgevoerde bazuin blazende engelen, die bij de verbouwing in 1933 spoorloos zijn verdwenen. In 1952 was het de firma Sanders die het orgel moderniseerde. Het kreeg een elektrische luchtaandrijving, het klavier werd naar voren geplaatst en er kwam een tweede klavier. De organist werd afgeschermd door een gordijn. In de kerk was er een opstelling van banken aan de zijkant met midden in het looppad een mooi zicht op het orgel.

Teruggebracht in Scheuer-stijl

In 1969 werd het orgel door de Zwolse orgelmakers Van de Berg en Wendt ingrijpend gerestaureerd en teruggebracht in de Scheuer-stijl. Het kreeg een hoofdkas met het oorspronkelijke front en een rugwerk (achter de rug van de organist) met een front in dezelfde stijl. Het orgel is daarmee een mooie reconstructie geworden van een groter Scheuer-orgel.

Inscriptie orgelpijp

Bij de vernieuwing van de orgelpijpen in 1969 is een vorige inscriptie in de grootste orgelpijp gevonden die met solderen weer overgezet is in een nieuwe pijp. De tekst van de inscriptie luidt:
‘Dit orgel is vervaardigd door Johann Christoff Scheuer orgelmaker te Koevorden en ingewijd door ds. A.Verweij in september 1821. De commissie van het orgel bestond uit de volgende leden: ds. A. Verweij, J. Amama Chevallerau, W.A. van Laer, J. Kramer, Js Bosch, A.J. Chevallerau, H. de Vries, A. Warmelink. Schoongemaakt in de jaren 1850 door gebroeders Jan Eise Scheuer, Georg Ernst August Scheuer te Zwolle. Wegens vernieuwing der kerk in 1856 afgebroken. In augustus 1857 door gebroeders Scheuer orgelmaker te Zwolle herbouwd’
In 1997 is het orgel gestemd door orgelmakerij Reil uit Heerde en daarbij is ook de Schalmey 4 van het pedaal vervangen door een Trompet 8. In 2015 heeft orgelmakerij Reil het orgel opnieuw flink onderhanden genomen met onder andere het schoonmaken van alle orgelpijpen. Het interieur van de kerk en de ramen kregen toen eveneens een grote opknapbeurt.

Johann Christoff Scheuer

De orgelbouwer Johann Christoff Scheuer (27 december 1776 te Emlichheim – 12 februari 1854 te Zwolle) woonde in Coevorden van 1801-1823. Hij was één van de bekendste orgelbouwers in die tijd. Gedurende een halve eeuw hebben Scheuer en zijn zonen kerken voorzien van orgels. Hij bouwde onder meer orgels in de hervormde kerken van Dalfsen (1808) en Hardenberg (1819). Helaas is geen van deze orgels in de oorspronkelijke staat gebleven. In 1823 verhuisde Scheuer met vrouw en kinderen van Coevorden naar Zwolle, waar hij in de Broederkerk in 1824 een van zijn fraaiste orgels bouwde. Als hoogtepunten in zijn orgelbouw kunnen nog worden genoemd de orgels in Hoogeveen (1843), Sneek (doopsgezinde kerk, 1847) en Holwerd (1853). Toen Scheuer in 1854 in Zwolle overleed, zetten zijn zoons het bedrijf nog enkele jaren voort, maar besloten in 1858 naar Port Natal (Zuid-Afrika) te emigreren.

Tekst/Foto: Harry Woertink

 


 

OMMEN – In de week van 11 tot 14 november vinden er in Ommen twee belangrijke gebeurtenissen plaats: het tweehonderdjarig bestaan van het Scheuer-orgel in de Hervormde Kerk en de voltooiing van het Adema-orgel in de katholieke Brigittakerk.

Het tweehonderdjarig bestaan van het Scheuer-orgel in de Hervormde Kerk aan het Kerkplein wordt gevierd met een concert op donderdagavond 11 november van Wietse Meinardi (Assen) en Toon Hagen (Zwolle). Op zaterdag 13 november is er vanwege het jubileum een samenzang. Beide avonden beginnen om 20.00 uur en zijn vrij toegankelijk. Een QR-code is noodzakelijk.

Adema-orgel

In dezelfde week wordt de restauratie voltooid van het Adema-orgel in de katholieke Brigittakerk aan de Nering Bögelstraat. Het orgel in de katholieke kerk werd in 1878 geplaatst door orgelbouwers Adema&Zonen in de toenmalige katholieke kerk in Ommen, die afkomstig was van Schokland. In 1939 is het orgel herplaatst in de huidige kerk. Het is in 1975 en 1989 uitgebreid. Het was al langere tijd toe aan een grondige opknapbeurt. Orgelbouwer Herman Hagels uit Dedemsvaart, zelf dirigent en organist in de Brigittakerk, heeft deze taak op zich genomen. Alle pijpen zijn grondig gereinigd. Een flink karwei: deze pijpen zijn kwetsbaar en een deuk heeft direct invloed op het geluid wat het moet voortbrengen. Het binnenwerk, de speeltafel, de pedalen en het aanzien -de buitenkant-, alles ruikt, oogt en klinkt weer fris. Ook voerde Hagels technisch een verbetering door, waardoor het koor beter begeleid kan worden. Ton Hoogenboom, die de restauratie van dichtbij meemaakte als vrijwilliger en liefhebber, is enthousiast over het eindresultaat. “Ongekend hoeveel werk er verzet is, en daar is het resultaat naar. De enorme inzet van Hagels, het meedenken van timmerfabriek v.d. Vegt voor al het benodigde nieuwe hout en het schilderwerk door Henk Geerts in pauselijk geel-wit, prachtig.”

Concert

Het gerestaureerde orgel wordt gepresenteerd met een concert van de Duitse organist Mathias Eisenberg op zaterdagmiddag 13 november om 15.00 uur. Op zondagmorgen 14 november zal om 11.00 uur het orgel met een plechtige mis worden ingewijd door Pastoor André Monninkhof. Ook dan zal Matthias Eisenberg aan het orgel zitten. Eenieder is van harte welkom om dit bij te wonen.

Foto: Het Adema-orgel in de katholieke kerk

Lees ook

Kerstconcert in WH Zwart Hal

LEMELERVELD – Ad Huetink verzorgt op zaterdag 11 december een orgelconcert in de WH Zwart …

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.